Πολλές φορές συγχέεται η ποίηση με την συγγραφή στίχων για τραγούδι. Ωστόσο, αποτελούν δύο διαφορετικά ποιητικά είδη, δεδομένου ότι η ποίηση είναι αυθύπαρκτη, ενώ οι στίχοι συνδυάζονται με μουσική. Παρακάτω υπάρχουν συγκεκριμένοι κανόνες και προτάσεις για τη συγγραφή ενός καλού τραγουδιού.
1. Διάλεξε θέμα
Το καλό τραγούδι λέει μια ιστορία προβάλλοντας ένα συγκεκριμένο πρόβλημα, συναίσθημα ή γεγονός. Δεν είναι δυνατόν οι στίχοι του να είναι νοηματικά άσχετοι μεταξύ τους. Θέμα μπορείς να αντλήσεις μέσα από την παρατήρηση του κόσμου γύρω σου (πχ. γράφεις ένα τραγούδι για ένα κορίτσι που πουλάει λουλούδια) ή από την προσωπική σου εμπειρία (αυτοβιογραφικό).
Όμως, δεν είναι καλό οι στίχοι ενός τραγουδιού να εμπεριέχουν πλήθος πληροφοριών και νοηματικών σχέσεων, επειδή περνούν γρήγορα μαζί με τη μουσική και ο ακροατής δεν έχει χρόνο να τους επεξεργαστεί, όπως θα είχε αν επρόκειτο για ποίημα. Επομένως, πρέπει να είναι άμεσα τα νοήματα.
2. Πρόσεξε τη διάρκεια
Τα περισσότερα τραγούδια διαρκούν περίπου 3 με 4 λεπτά. Συνεπώς, χρειάζεται να κάνεις οικονομία λέξεων, ο λόγος να είναι πυκνός. Αν το κομμάτι μας έχει πολλά λόγια, τότε θα πρέπει να είναι και πιο γρήγορο, ώστε να μην διαρκέσει πάρα πολύ.
3. Ακολούθησε την καθιερωμένη δομή των τραγουδιών
| Στίχοι | Μουσική | |
| Α’ μέρος | ||
| Α. Εισαγωγή | – | Η μελωδία του κουπλέ ή του ρεφρέν ή παραλλαγή της πάνω στα αντίστοιχα ακόρντα. Πρέπει να είναι λιτή χωρίς πολλά μουσικά στολίδια, για να μπει σταδιακά στο κλίμα ο ακροατής. |
| Β. Κουπλέ 1 | Συνήθως αποτελείται από μια στροφή με 4 στίχους. Νοηματικά εισάγει τον ακροατή στο θέμα, όπως γίνεται στις ταινίες, όπου στην αρχή γνωρίζουμε τα πρόσωπα και το πρόβλημα. Θα πρέπει σε κάθε στροφή να έχουμε τουλάχιστον δύο ομοιοκατάληκτους στίχους. | Σε κάθε στίχο αντιστοιχεί μια μικρή μελωδία τεσσάρων (4) μουσικών μέτρων. Οι μελωδίες του κουπλέ πρέπει να είναι χαμηλότερες από το ρεφρέν και η μελωδία του τελευταίου στίχου να οδηγεί προς το ρεφρέν ή την γέφυρα αν υπάρχει. Όπως γίνεται με την ομοιοκαταληξία σε δύο στίχους, έτσι και στη μουσική γίνεται επανάληψη της ίδιας μελωδίας, ώστε ο ακροατής να εμπεδώσει το θέμα του κουπλέ. Έστω ότι κάθε στίχος με βάση την μελωδία του αντιστοιχεί σε ένα γράμμα, έχουμε για παράδειγμα την εξής αλληλουχία μελωδιών Α-Β-Α-Β’ (η 1η στροφή έχει την ίδια μελωδία με την 3η και η 4η είναι παραλλαγή της 2ης). |
| Γ. Ρεφρέν | Θα πρέπει να προτείνουμε τη λύση του προβλήματος / θέματος με δυναμισμό, χρησιμοποιώντας ρήματα. | Ισχύει, επίσης, η αλληλουχία μελωδιών. Όμως, η μουσική του ρεφρέν είναι πιο ψηλά και πιο έντονη από αυτήν του κουπλέ. |
| Β’ μέρος: Επανάληψη Ο ακροατής ήδη έχει γνωρίσει το κομμάτι και θέλει να το ξανακούσει σε μια νέα και πιο πλούσια έκδοση | ||
| Δ. Εισαγωγή | – | Επανάληψη της μουσικής της 1ης εισαγωγής. Εδώ όμως μπορούμε να βάλουμε παραπάνω στολίδια ή μουσικά όργανα. |
| Ε. Κουπλέ 2 | Το πιο δύσκολο ίσως σημείο στο γράψιμο των στίχων. Ο λόγος είναι ότι πρέπει να είναι παραλλαγή του 1ου Κουπλέ: οι στίχοι έχουν ίσες συλλαβές και τονισμό στις ίδιες ακριβώς θέσεις, ώστε να μπορούμε να τους τοποθετήσουμε στην ίδια μουσική. Νοηματικά σχετίζεται, ασφαλώς, με το 1ο κουπλέ. | Επανάληψη της μουσικής του 1ου κουπλέ |
| ΣΤ. Ρεφρέν | Επανάληψη των στίχων του ρεφρέν | Επανάληψη της μουσικής του ρεφρέν |
| Ζ. Γέφυρα | Έχει μεταβατικό στίχο που οδηγεί προς την κορύφωση του ρεφρέν. Είναι κάτι μεταξύ κουπλέ και ρεφρέν. | Διαφοροποιείται μουσικά τόσο από το κουπλέ όσο κι από το ρεφρέν. Οδηγεί προς το τελευταίο ρεφρέν. |
| Ζ. ή Σόλο | – | Μουσικός φλύαρος αυτοσχεδιασμός που αποτελεί ελεύθερη ανάπτυξη του θέματος του ρεφρέν με τελική κατάληξη στο ρεφρέν |
| Γ’ μέρος: Επίλογος | ||
| Η. Ρεφρέν | Επανάληψη των στίχων του ρεφρέν. Μερικές φορές μπορούμε να έχουμε διαφορετικούς στίχους στο ρεφρέν της επανάληψης. | Επανάληψη της μουσικής του ρεφρέν |
| Θ. Τέλος | Επανάληψη των τελευταίων 2 ή ενός στίχου του ρεφρέν. | Επανάληψη της μουσικής των τελευταίων 2 ή ενός στίχου με μια μικρή παραλλαγή. Η τελευταία συλλαβή είναι παρατεταμένη (κορώνα). |
- Το μέρος Ζ είναι προαιρετικό
- Είναι δυνατόν να υπάρχουν περισσότερες από μια επαναλήψεις του Α’ μέρους του τραγουδιού
- Το κουπλέ ή και το ρεφρέν μπορούν να έχουν περισσότερες από μια στροφές, αλλά στην περίπτωση αυτή θα πρέπει οι στροφές αυτές να έχουν μεταξύ τους την ίδια ή ελαφρώς παραλλαγμένη μελωδία, ώστε να μην έχουμε πολλά μουσικά θέματα
4. Δώσε προσοχή στους στίχους
- Οι συλλαβές να είναι περίπου ίσες σε όλους τους στίχους μιας στροφής, για να υπάρχει σωστή ροή του κομματιού. Ανώτατο όριο είναι οι 15 συλλαβές, για να παραμένει αισθητή η ομοιοκαταληξία. Στην αντίθετη περίπτωση, αν ένας στίχος έχει παραπάνω από 15 συλλαβές, θα περνάει ο χρόνος χωρίς το αυτί να ακούει ομοιοκαταληξία και θα κυριαρχεί η εντύπωση ότι το τραγούδι είναι άμετρο.
- Προτίμησε τις επαναλήψεις λέξεων και τη χρήση καθημερινού λόγου, προκειμένου το τραγούδι να είναι ευκολομνημόνευτο.
- Απόφυγε τις χασμωδίες (το να συναντιούνται δύο φωνήεντα στη σειρά) με τη χρήση αποστρόφων ( πχ.“σ’ αγαπώ” αντί για “σε αγαπώ”).
- Απόφυγε τα κακέμφατα (πχ. μια που τ’ αναφέραμε).
- Χρησιμοποίησε μεταφορική λειτουργία της γλώσσας (πχ. παρομοιώσεις, μεταφορές)
5. Δώσε προσοχή στους τόνους
Κάθε μουσικό μέτρο αποτελείται από έναν κύριο τόνο. Εφόσον κάθε στίχος αποτελείται από 4 μουσικά μέτρα, πρέπει να έχει τουλάχιστον 4 κύριους τόνους που να βρίσκονται στην αρχή κάθε μέτρου, ώστε να πέφτουν σωστά πάνω στους τονισμούς της μουσικής. Για να το πετύχεις αυτό, μερικές φορές χρειάζεται να χρησιμοποιήσεις μονοσύλλαβες λέξεις (πχ. και, πιά, ωχ, αχ), για να αυξήσεις τις συλλαβές ή αποστρόφους (πχ. μου ‘πες, σ’ αγαπώ), για να τις μειώσεις.
6. Επίλεξε λίγα και καλά θέματα
Καλό είναι η μουσική του τραγουδιού σου να έχει λίγα θέματα, ώστε το τραγούδι να έχει ταυτότητα και να είναι ευκολομνημόνευτο. Όμως, για να είναι και ενδιαφέρον, χρειάζεται να έχει μουσικές εκπλήξεις, δηλαδή την μελωδία που ακολουθεί να μην την αναμένει ο ακροατής.
7. Διάλεξε τίτλο
Ο τίτλος πρέπει να είναι χαρακτηριστικός, ώστε να μπορεί κάποιος να θυμηθεί το κομμάτι, αν του πούμε τον τίτλο. Καλό είναι να προέρχεται από κάποια φράση των στίχων.
8. Λάβε τη βοήθεια εργαλείων
Για ομοιοκαταληξίες: https://melobytes.gr/el/app/omoiokataliksies
Για συλλαβισμό: https://melobytes.gr/el/app/syllavismos
Για ανάλυση στίχων: https://melobytes.gr/el/app/lyricsreport
Για χωρισμό σε μουσικά μέτρα: https://melobytes.gr/el/app/bars
*Το κείμενο έχει γραφεί σε συνεργασία με τον Θανάση Γάρδο και κατόπιν μελέτης.
Παράδειγμα τραγουδιού:
Κάτι υπάρχει εδώ
| Στίχοι | Μουσική | |
| Α’ μέρος | ||
| Εισαγωγή | – | Μικρή εισαγωγή |
| Α. Κουπλέ 1 | Κάτι υπάρχει εδώ, που δεν μπορώ να κρύψω. Κάτι θα γίνει μαγικό το χέρι σου αν αγγίξω. | Αλληλουχία μελωδιών στίχων Α-Β-Α’-Β |
| Β. Κουπλέ 2 | Κάτι υπάρχει εδώ, πλανάται στον αέρα. Κι είναι το βλέμμα σου καυτό πως θα τα βγάλω πέρα. | Αλληλουχία μελωδιών στίχων Α-Β-Α’-Β. Η μουσική είναι σχεδόν η ίδια με αυτήν του 1ου κουπλέ |
| Γ. Ρεφρέν Α’ μέρους | Μια ιστορί’ αμαρτωλή μου φαίνεται αρχίζει. Κι άσε τον κόσμο ν’ απορεί ότι η γη γυρίζει. | Αλληλουχία μελωδιών στίχων Α-Β-Α’-Β. Η μουσική αλλάζει και γίνεται πιό έντονη και είναι ψηλότερα |
| Β’ μέρος (Επανάληψη) | ||
| Δ. Εισαγωγή | – | Η μελωδία του ρεφρέν |
| Ε. Κουπλέ 3 | Κάτι υπάρχει εδώ, που θέλω να το ζήσω. Κάτι θα γίνει μαγικό τα χείλη σου αν φιλήσω. | Αλληλουχία μελωδιών στίχων Α-Β-Α’-Β. Ίδια μουσική με το αντίστοιχο κουπλέ του Α’ μέρους |
| ΣΤ. Κουπλέ 4 | Κάτι υπάρχει εδώ, που μου ‘φτιαξε τη μέρα. Και δεν μπορώ να το χαρώ όσο φοράω βέρα. | Αλληλουχία μελωδιών στίχων Α-Β-Α’-Β. Ίδια μουσική με το αντίστοιχο κουπλέ του Α’ μέρους |
| Ζ. Ρεφρέν Β’ μέρους | Μα της αγάπης δυνατά με κάρφωσε το βέλος. Και η ματιά σου μου ζητά να φτάσουμ’ ως το τέλος. | Αλληλουχία μελωδιών στίχων Α-Β-Α’-Β. Ίδια μουσική με το αντίστοιχο ρεφρέν του Α’ μέρους |
| Επίλογος | ||
| Η. Ρεφρέν Α’ μέρους | Μια ιστορί’ αμαρτωλή μου φαίνεται αρχίζει. Κι άσε τον κόσμο ν’ απορεί ότι η γη γυρίζει. (x3) | Αλληλουχία μελωδιών στίχων Α-Β-Α’-Β. Ίδια μουσική με το αντίστοιχο ρεφρέν του Α’ μέρους |
Ανάλυση στίχων:
https://melobytes.gr/el/app/lyricsreport
Στροφή:1
1) Κά-τι υ-πάρ-χει ε-δώ (Συλλαβές=7)
2) που δεν μπο-ρώ να κρύ-ψω (Συλλαβές=7)
3) Κά-τι θα γί-νει μα-γι-κό (Συλλαβές=8)
4) το χέ-ρι σου αν αγ-γί-ξω (Συλλαβές=8)
Ο στίχος 1 έχει ομοιοκαταληξία με το στίχο 2
Ο στίχος 1 έχει ομοιοκαταληξία με το στίχο 3
Ο στίχος 1 έχει ομοιοκαταληξία με το στίχο 4
Ο στίχος 2 έχει ομοιοκαταληξία με το στίχο 3
Ο στίχος 2 έχει ομοιοκαταληξία με το στίχο 4
Ο στίχος 3 έχει ομοιοκαταληξία με το στίχο 4
Στροφή:2
1) Κά-τι υ-πάρ-χει ε-δώ (Συλλαβές=7)
2) πλα-νά-ται στον α-έ-ρα (Συλλαβές=7)
3) Κι’εί-ναι το βλέμ-μα σου καυ-τό (Συλλαβές=8)
4) πως θα τα βγά-λω πέ-ρα (Συλλαβές=7)
Ο στίχος 1 έχει ομοιοκαταληξία με το στίχο 3
Ο στίχος 2 έχει ομοιοκαταληξία με το στίχο 4
Στροφή:3
1) Μια ι-στο-ρί α-μαρ-τω-λή (Συλλαβές=8)
2) μου φαί-νε-ται αρ-χί-ζει (Συλλαβές=7)
3) Κι’ά-σε τον κό-σμο ν’α-πο-ρεί (Συλλαβές=8)
4) ό-τι η γη γυ-ρί-ζει (Συλλαβές=7)
Ο στίχος 1 έχει ομοιοκαταληξία με το στίχο 2
Ο στίχος 1 έχει ομοιοκαταληξία με το στίχο 3
Ο στίχος 1 έχει ομοιοκαταληξία με το στίχο 4
Ο στίχος 2 έχει ομοιοκαταληξία με το στίχο 3
Ο στίχος 2 έχει ομοιοκαταληξία με το στίχο 4
Ο στίχος 3 έχει ομοιοκαταληξία με το στίχο 4
Στροφή:4
1) Κά-τι υ-πάρ-χει ε-δώ (Συλλαβές=7)
2) που θέ-λω να το ζή-σω (Συλλαβές=7)
3) Κά-τι θα γί-νει μα-γι-κό (Συλλαβές=8)
4) τα χεί-λη σου αν φι-λή-σω (Συλλαβές=8)
Ο στίχος 1 έχει ομοιοκαταληξία με το στίχο 2
Ο στίχος 1 έχει ομοιοκαταληξία με το στίχο 3
Ο στίχος 1 έχει ομοιοκαταληξία με το στίχο 4
Ο στίχος 2 έχει ομοιοκαταληξία με το στίχο 3
Ο στίχος 2 έχει ομοιοκαταληξία με το στίχο 4
Ο στίχος 3 έχει ομοιοκαταληξία με το στίχο 4
Στροφή:5
1) Κά-τι υ-πάρ-χει ε-δώ (Συλλαβές=7)
2) που μου ‘φτια-ξε τη μέ-ρα (Συλλαβές=7)
3) Και δεν μπο-ρώ να το χα-ρώ (Συλλαβές=8)
4) ό-σο φο-ρά-ω βέ-ρα (Συλλαβές=7)
Ο στίχος 1 έχει ομοιοκαταληξία με το στίχο 3
Ο στίχος 2 έχει ομοιοκαταληξία με το στίχο 4
Στροφή:6
1) Μα της α-γά-πης δυ-να-τά (Συλλαβές=8)
2) με κάρ-φω-σε το βέ-λος (Συλλαβές=7)
3) Και η μα-τιά σου μου ζη-τά (Συλλαβές=8)
4) να φτά-σουμ’ ως το τέ-λος (Συλλαβές=7)
Ο στίχος 1 έχει ομοιοκαταληξία με το στίχο 3
Ο στίχος 2 έχει ομοιοκαταληξία με το στίχο 4
Η στροφή 1 ταιριάζει με τη στροφή 4
Η στροφή 2 ταιριάζει με τη στροφή 5
Η στροφή 3 ταιριάζει με τη στροφή 6
Χωρισμός σε μουσικά μέτρα:
https://melobytes.gr/el/app/bars
|Κά τι υ |πάρ χει ε |δώ |-
|που |δεν μπο |ρώ να |κρύ ψω
|Κά τι θα |γί νει μα γι |κό
|το |χέ ρι |σου αν αγ |γί ξω|-
|Κά τι υ |πάρ χει ε |δώ|-
πλα |νά ται |στον α |έ ρα
Κι’εί ναι το |βλέμ μα |σου καυ |τό
πως |θα τα |βγά λω |πέ ρα
Μια ι στο |ρί’ α μαρ τω |λή|-
μου |φαί νε ται αρ |χί ζει|-
Κι’ά σε τον |κό σμο |ν’α πο |ρεί
|ό τι η |γη γυ |ρί ζει|-
|Κά τι υ |πάρ χει ε |δώ|-
|που |θέ λω |να το |ζή σω
|Κά τι θα |γί νει μα γι |κό|-
|τα |χεί λη |σου αν φι |λή σω
|Κά τι υ |πάρ χει ε |δώ|-
που μου φτια ξε τη |μέ ρα
Και |δεν μπο |ρώ να |το χα |ρώ
|ό σο φο |ρά ω |βέ ρα
Μα |της α |γά πης δυ να |τά
με |κάρ φω σε το |βέ λος
Και |η μα |τιά σου |μου ζη |τά
να |φτά σουμ’ |ως το |τέ λος
Παρατηρούμε ότι κάθε στίχος είναι 4 μουσικά μέτρα.
