Ο Σαμ Χάρις είναι ένας Αμερικανός φιλόσοφος με ειδίκευση στη νευρολογία που έγινε γνωστός από το βιβλίο του «Το τέλος της Πίστης». Στο ολιγοσέλιδο βιβλίο του «Ανελεύθερη βούληση» υποστηρίζει ότι η ελεύθερη βούληση είναι μια ψευδαίσθηση.
Πρόκειται για ένα βιβλίο ακαδημαϊκής φιλοσοφίας με αδόκιμο ύφος και καθημερινό λεξιλόγιο, το οποίο, αν και χωρισμένο σε κεφάλαια που αναλύουν την έννοια της ελεύθερης βούλησης στα διάφορα επίπεδα της ζωής (πχ. Ηθική, Πολιτική), πάντοτε καταλήγει στο ίδιο συμπέρασμα: ότι δεν έχουμε τον έλεγχο του εγκεφάλου μας, άρα ούτε και των πράξεών μας. Ο συγγραφέας βασίζεται στο αντίκτυπο των γονιδίων, των παιδικών τραυμάτων, της καταγωγής και του κοινωνικοοικονομικού υποβάθρου στις πράξεις μας, εξηγώντας ότι είναι αδύνατο να ελέγξουμε το υποσυνείδητό μας, το οποίο συχνά μας κυριαρχεί. Για τον Χάρις, «Η ελεύθερη βούληση είναι μια ψευδαίσθηση» και «Οι σκέψεις και οι προθέσεις προκύπτουν από άγνωστες αιτίες για τις οποίες δεν ασκούμε συνειδητό έλεγχο. Δεν έχουμε την ελευθερία που νομίζουμε ότι έχουμε». Τίθενται κάποια ενδιαφέροντα ερωτήματα, όπως το πώς μπορούμε να θεωρήσουμε ένοχους εγκληματίες που δεν έχουν τον έλεγχο των πράξεών τους, αλλά δεν αναλύονται εκτενώς ούτε απαντώνται, σε ένα πλαίσιο περισσότερο γέννησης προβληματισμού παρά διαφώτισης.
Η αντιμετώπιση του Χάρις επί το θέμα είναι ιδιαίτερα νιχιλιστική. Είναι ύβρις να ισχυρίζεται κάποιος ότι δεν είμαστε πραγματικά ελεύθεροι, παραβλέποντας τις θυσίες των προγόνων του στον βωμό της ελευθερίας. Η δυνατότητα του να πράττεις βάσει του υποσυνειδήτου και να μη χρειάζεται να περιορίζεις τον εαυτό σου εξαιτίας κάποιου αυταρχικού καθεστώτος είναι ταυτόσημη της ελευθερίας. Παράλληλα, είναι επικίνδυνο να αρνείται κάποιος την ύπαρξη της ελεύθερης βούλησης εμμένοντας στα εμπόδια που συναντά στον δρόμο του, διότι, έτσι, αδρανοποιείται και οδηγείται στην μοιρολατρία.
Ωστόσο, για την κατανόηση της στάσης του συγγραφέα απέναντι στην ελεύθερη βούληση κρίνεται απαραίτητη η γνώση του πολιτιστικού υποβάθρου αυτού του βιβλίου. Ο Σαμ Χάρις είναι ένας από τους πιο προβεβλημένους επικριτές της θρησκείας στη Δύση και εκπρόσωπος της σχολής του Νέου Αθεϊσμού. Συνεπώς, στέκεται απέναντι σε αυτήν την ανθρώπινη ικανότητα, που αποδέχονται οι Χριστιανοί και αντιμετωπίζουν ως θείο δώρο.
Βέβαια, η ύπαρξη της Ελεύθερης Βούλησης δεν αναγνωρίζεται μόνο από τον Χριστιανισμό, αλλά και από τη Στωική φιλοσοφία. Ο Επίκουρος θεωρεί τον άνθρωπο ένα πλάσμα ελεύθερο, όπως το λέει η λέξη: να πηγαίνει όπου αγαπά (ελεύθω και ερώ), με την ελευθερία να αναβλύζει πηγαία από μέσα του και απαντά στην αιτιοκρατία: «Τίποτε δε γίνεται από το τίποτε».
Από την άλλη πλευρά, κάποιοι φιλόσοφοι εκφράζουν ανάλογες απόψεις με αυτές του Σάμ Χάρις. Ο Σοπενάουερ είπε: «Ο άνθρωπος μπορεί να κάνει αυτό που θέλει, αλλά δεν μπορεί να θέλει αυτό που θέλει», ενώ παράλληλα ο Αϊνστάιν: «Όλοι δρουν όχι μόνο υπό την επιρροή ενός εξωτερικού καταναγκασμού αλλά επίσης σύμφωνα και με μια εσωτερική ανάγκη».
Επομένως, ο σύγχρονος άνθρωπος είναι πρακτικά ελεύθερος, αλλά η ελευθερία βούλησης υπό το πρίσμα της φιλοσοφίας είναι παραπλανητική ως προς την πραγματικότητα, ίσως και να είναι μια ψευδαίσθηση. Παρ’ όλα αυτά, δε θα συνέστηνα το συγκεκριμένο βιβλίο, διότι γίνεται επαναλαμβανόμενο και πραγματεύεται το ζήτημα μονολιθικά.
Σε κάθε περίπτωση, θα πρέπει να σεβόμαστε και να χρησιμοποιούμε την ελευθερία που μας προσφέρεται, με σκοπό την αντιμετώπιση των φαινομένων κοινωνικής παθογένειας, καθώς η εμπλοκή ενός γονέα με αυτά και η φτωχοποίηση των κατώτερων κοινωνικοοικονομικών στρωμάτων αυξάνει τις πιθανότητες ενός παιδιού να ενεργήσει εγκληματικά ακολουθώντας το υποσυνείδητό του. Άλλωστε, η καθολική αποδοχή της ύπαρξης της ελεύθερης βούλησης -σε συνδυασμό με το αίσθημα της ατομικής ευθύνης- θα θεράπευε πολλά κοινωνικά προβλήματα…
